HOME | INFO | KONTAKT   
  DRUŠTVENI KULTURNO-UMJETNIČKI I SPORTSKI ŽIVOT PODGORICE OD 1918. DO 1941. GODINE
 07/09/2009  autor:

  Podgorica se kao teritorijalna cjelina razvijala na raskršću mnogih civilizacija i kultura. Pod imenom Birziminijum (Alata), Duklja, Ribnica, Podgorica, Titograd i ponovo Podgorica, naselje pripada najstarijim na Balkanu. Prirodna bogatstva, pogodan geografski i strategijski položaj uslovili su svestrani razvoj, započet još u praistorijskom dobu.
Od raznih civilizacija ostajali su brojni kulturno-istorijski spomenici i infrastrukturni objekti. Uz ostatke porušenog grada Duklje, ostao nam je vodovod povezan sa rijekom Cijevnom, od kojeg se u novije vrijeme samo naziru konture na trasi kuda je bio sproveden. Zatim iz ranog srednjeg vijeka crkva Svetog Đorda pod Goricom, koja i danas, na početku 21. stoljeća, predstavlja središte okupljanja pravoslavnog živ1ja; pa Žabljak Crnojeviéa kao prijestonica Zetske države (Crna Gora). Iz doba turske vladavine imamo tvrdavu Depedegen, na lijevoj obali Ribnice, pri samom ušću u Moraču. Tu su do današnjih dana sačuvane i obnovljene džamije - Doganjska, Osmanagića (Lukačeviéa), Sahat-kula, kao i manastirska kapija na sadašnjem posjedu porodice Đečević. U nekim izvorima nalazimo da je na ovom tlu bilo i sjedite biskupije, docnije prenešeno u Bar. (Koliko su ti podaci vjerodostojni, teško je utvrditi, ali se pretpostav1ja da je ova lokacia iznad Drpa Mandiéa, gdje se sada nalaze soliteri i dio velike pijace.)
Oslobodenje 1879. godine zateklo je Podgoricu s oko 8.000 stanovika. U varoši je bilo 153 trgovine i 133 zanatske radnje. Imala je i relativno bogato poljoprivredno zaleđe. Dalji razvoj obi1ježi1i su otvaranje monopola duvana 1905. godine i drugih manjih industrijskih objekata. Sve je to
uticalo na promjene društveno-ekonomskog života, kulturnog i umjetničkog kog razvoja i sportske aktivnosti. Počinje se stvarati gradansko društvo, _industrijsko i zanatsko radništvo. Sa promjenama u ekonomskoj sferi, mijenja se i fizionomija grada. Razvija se novi dio grada pod imenom Mirkova Varoš, docnije nazvana Nova Varoš, od Ribnice prema Gorici i lijevoj obali Morače.
Prvi svjetski rat (1914-1918) i austrougarska okupacija prekinuli su čitav životni proces u Crnoj Gori, pa samim tim i u Podgorici. Rat je nanio ogromne štete i uništenja i ono malo industrije, zanatstva i trgovine.
Kao i Crna Gora, i Podgorica se, poslije Prvog svjetskog rata, našla na raskrsnici. Silom oružja i izdajom prekinut je samostalni državno-pravni put Crne Gore. U novu državnu tvorevinu - Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, Crna Gora je uš1a kao sastavni dio Srbije, a ne kao nezavisna viševjekovna država sa kontinuitetom od Dukije, Zete i Crne Gore. Vladajuéi krugovi nove države zakočili su privredni, društveni, kulturni i svaki drugi život. Zato je, zajedno sa Makedonijom i Bosnom i Hercegovinom, bila najnerazvijenija u zemlji. Najboiji primjer za to jeste ratna odšteta. Ono što je bilo namijenjeno Crnoj Gori uzela je nova država, koristeći milione dinara na drugim područjima, a na štetu Crne Gore.
Ku1turno-umjetnički život Podgorice poslije oslobođenja od turske vlasti odvijao se na amaterskoj osnovi. U to vrijeme, to je i normalno, nije moglo biti profesionainih kulturno-umjetničkih institucija. Ipak, stvarala su se društva koja su razvij ala kulturno-umjetnički život u gradu.
Kada bismo sadanjim mjerilima određivali i procjenjivali obim i kvalitet kulturnog stvaralaštva u to vrijeme, ocjena ne bi bila ni objektivna ni odgovarajuća. To ne bi odražavalo pravi domet kulturno-umjetničke djelatnosti novoosnovanih društava.
U periodu do Drugog svjetskog rata Podgorica je imala 15 kulturnoumjetničkih društava. Ona su okupljala preko 1.500 članova. To, samo po sebi, nameće potrebu ozbiljnijeg rasuđivanja o toj sferi djelatnosti u kulturnom životu Podgorice.
Ovom prilikom valja pomenuti i ta društva. To su: Kulturno društvo Čitaonice, osnovano 1880. godine; Dobrovoljno pozorišno društvo narodne čitaonice; Muslimansko-zabavno-pjevačko društvo “Podgorica”; Prvo podgoričko pjevačko drutvo “Branko”; Zanatlijski tamburaški orkestar; Prvo podgoričko diletantsko društvo; Opštinska bleh muzika; Muslimansko drutvo “Napredak”; Đačka družina “Njegoš”; Radničko kulturno-umjetničko drutvo “Abrašvić”; Muslimansko kulturno-prosvjetno društvo “Gajret”; Omladinska pleh muzika; Studentska zadruga Samopomoć.
Ova društva su svojom aktivnošću stvarala pravu kulturnu atmosferu Podgorice, koja nije odisala vjerskom iii socijalnom netrpeljivošću, odnosno malogradanskom uskogrudošću. Na taj način su doprinosila ujedinjavanju naprednih radničkih, srednjoško1skih i drugih slojeva drutva.
Neka od tih društava su kratko trajala. Pojedina su, iz političkih razloga, morala prestati sa radom, a bilp je i društava koja su, pod novim imenom, obnavljala aktivnost.
Treba kazati da je jedino sa neprekidnim kontinuitetom bilo društvo Branko”, osnovano 1892. godine. Sa druge strane, radničko kuiturno-umjetničko društvo “Abrašević”
je, zbog revolucionarnog obiljeđja i idejne sadržine njegovih programa, bio pod stalnim udarom i cenzurom policije. Ipak je uspjelo da se održi petnaest godina. Rad mu je zabranjen od strane ondašnje vlasti 1936. godine, kada su prestala postojati i sportska :drutva radničko-sindikalne orijentacije.
Ova društva su činili radnici, đaci, zanatlije, trgovci i studenti. Ti društveni slojevi bili su članovi ku1turno-umjetnikog drutva ‘Branko, osnovanog početkom februara 1892. godine. U društvu su postojali - muški hor, mješoviti hor, tamburaški orkestar, sa1onsko-gudaki orkestar,dramska sekcija i Niža muzička škola.
Prvi dirigent muškog hora bio je Ilija Z1atičanin. Hor je imao 25 pjevača. Izvodio je lake horske kompozicije i obrade narodnih pjesama. Sve do 1925. godine, hor je bio muškog sastava. Priređivao je samostalne .koncerte i zauzimao vidno mjesto u vokalnoj muzici u Crnoj Gori.
Godine 1921. dirigent hora postaje Aleksa Ivanovié, koji svojim velikim znanjem i zalaganjem uvodi hor u veća umjetnička dostignuća. Sa velikim uspjehom izvodio je djela Mokranjca. Biničkog, Đordevića, Bajića i drugih. Na programu su često bile i horske kompozicije stranih autora.
Ivanović docnije preuzima i tamburški orkestar, koji je na svom repertoaru uglavnom izvodio narodni melos, a povremeno je pratio i muški hor.
Dramska sekcija je prikazivala poznate pozorišne komade. Izvodila je operske predstave s učešćem hora i orkestra sa solistima. Društvo je često priređivalo koncerte sa cje1ovečernjim programom ne samo u Podgorici nego i u drugim gradovima Crne Gore. Gostovali su i van Crne Gore.
Drutvo je 1937. godine osnovalo i Nižu muzičku školu, koja je radila sve do 1941. godine, kada je prestala raditi. Ovom školom su rukovodili Aleksa Ivanovié, njen tvorac, i Milan Čejović.
Društvo je imalo svoja pravila. Cilj društva je, kako se navodi u pravilima, bio da u narodu budi, gaji i širi duh viteštva pjesmom I da se notalno pjeva; da pjevanjem i sviranjem razvija lijepa čuvstva i da lijepom glumom vaspitava i razvija društveni život građana.
Društvo je često priređivalo koncerte u korist postradalih od raznih elementarnih nepogoda i u druge svrhe.
Predsjednici drštva ‘Branko” bili su: Zarija Radičević, Mihailo Vrbica. Ljubo Krunić, Luka Pišteljić, Stevan Lukačević, Milan Ramadanović, Špiro Pejanović, Vasilije Miolić i Savo Vuletlć.
Dirigenti muškog i mješovitog hora bill su: Savo ČubranoviĆ, Ilija Zlatičanin, Mladen Bošnjaković Branko Bijelić, Karlo Hering, Nikola Leković, Aleksa Ivanović, Milan Čejović, Jarko Plećiti, Milan Vlajin.
-. Kao reditelji spominju se Mihaibo Delibašić, Aieksandar Aleksopul, Nikola Orlović, Milan Katinski.
Nastavnici Muzičke škole su Aleksa Ivanović i Milan Čejović.
U periodu svoga postojanja društvo “Branko” je imalo 99 članova. Od toga 19ž ena, među kojima su bile i četiri iz porodice Gvozdenović - Mara, Mileva, Marija i Jovanka. Kroz dramsku sekciju drutva “Branko” proš1o je 89 članova, medu kojima 19 žena.
Muzička škola je za četiri godine postojanja školovala na desetine dječaka i djevojčica.
Društvo “Branko” bilo je zaista izvorište nadarenih mladića i djevojaka. Mnogi od njih su bili i aktivni sportisti iii sportski funkcioneri. Dobar broj je 1941. godine, kada je izbio oružani ustanak protiv okupatora, pjesmu, glumu i muzičke instrumente zamijenio puškom. Neki su rat preživjeli i nastavili sa kulturno-umjetničkim radom i životom u porušenoj Podgorici, a zatim i u Titogradu. Jedan broj je svoje živote ostavio na ratištima širom naše zemlje.
Od izuzetno zapaženih učesnika i stvaralaca u kulturno-umjetničkom životu Podgorice treba posebno istaći Stanka Dragojevića, koji je rano umro, između dva svjetska rata, svestranog Špira Mugošu, koji se istovremeno bavio i sportom, bio sportski funkcioner, često i novinarski izvještač sa gostovanja pojedinih fudbalskih klubova van Crne Gore, a onda Iliju Zlatičanina, Sava ČubranoviĆa, Karla Heringa, Jovana Miloševića, Luku Krcunovića i Aleksu Ivanovića, čijim stopama je otišao i njegov sin Cvjetko, koji je u poslijeratnom razvoju kulturno-umjetničkog i muzičkog života Titograda i Crne Gore imao vidno mjesto.
Pored ovih, svojevrsnu kulturnu aktivnost organizovali su Narodni univerzitet, Gradska bleh muzika, Radnički dom i Kiub studenata. Na seoskom području postojalo je nekoliko čitaonica i knjižnica koje su osnivali narodni učitelji, seljaci i studenti. U sklopu Sindikata, pri radničkim domovima, studentskoj “Samopomoći”, Srpskom odboru “Zadružne omladine bile su i biblioteke i čitaonicc. One su često organizovale umjetnič ke priredbe i zabavne večeri, vršile kulturno-prosvjetni uticaj na mlađi svijet grada i sela.
Prvi bioskop izgrađen je, zahvaljujući privatnoj inicijativi, tek 1932. godine. Zvao se “Luksor”. Nalazio se na početku današnje ulice Vuka Karadžića, preko puta sadašnje zgrade Jugobanke.
Književni život u Podgorici počeo se jače osjećati tek početkom četvrte decenije 20. vijeka. Mnoga imena, pretženo đaka i studenata, javljaju se u književnim časopisima izdavanim u Podgorici. lako nije bilo djela trajnije vrijednosti, karakteristična je masovnost i progresivna opredijeljenost literature u predratnoj Podgorici. Prvi javni nastup mladih podgoričkih pisaca predstavlja izdavanje almanaha “Srž”. Pored njega, 1932. godine počinje izlaziti “Nova 1uča”, zatim “Mlada Zeta”, “Granit” i “Na krčidbi” - almanah srednjoškolaca. Podgorički đaci i studenti počinju pisati u ned-
djeljnom listu ‘Zeta”, a njihovi članci pojavljuju se i u drugim listovima u Crnoj Gori i van njenih granica.
Prve novine pojavljuju se u Podgorici tek početkom 20. vijeka. Bio je to nedjeljni list “Slobodna riječ”, čiji je prvi broj izašao 10. januara 1907. godine. Izaš1o je svega 43 broja. Poslije prestanka “Slobodne riječi”, za narednih trinaest godina, Podgorica nije imala ni novina ni časopisa. U međuvremenu, sve do Prvog svjetskog rata, izlazio je kao godišnjak kalendar “Zeta”.
Polovinom 1921. godine izlazi “Narodni list”, koji se sa prvim brojem i ugasio. Dva mjeseca kasnije, izašao je i “Podgorički glasnik”, list Demokratske stranke, koji je nakon 26 brojeva, prestao izlaziti. Krajem 1924. pojavljuje se “Crnogorac” - nedjeljni politički list Federalističke partije. Izlazio je svega šest mjeseci. Prvi broj “Crnogorskog radikala”, koji je izlazio dva puta nedjeljno, štampan je 8. januara 1925. godine. Poslije 40 brojeva list je prestao izlaziti.
“Radni narod”, organ Republikanske radničko-seljačke stranke, u čijem sklopu je legalno djelovala i KPJ, štampan je u Nikšiću, a redakcija se nalazila u Podgorici. Jedan od glavnih urednika tog lista bio je Nikola Kovačević, tada sekretar Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru i Boku. List je izlazio petnaestodnevno. Štampano je 30 brojeva. Sredinom 1928. godine zabranjen je, ali se iste godine pojavljuje “Glas Zete”, nedjeljni politički list. Izlazio je dvije godine, a objavljeno je 20 brojeva.
Prvi broj podgoričkog nedjeljnog lista “Zeta” izašao je 25. maja 1930. godine, a posljednji u aprilu 1941. “Zeta” je bila progresivno orijentisana, vrlo čitana, sa tiražom od 2000-3000 primjeraka. Okupacijom Podgorice 1941. godine, od strane fašističke Italije, list postaje organ Federalističke stranke Podgorice, čiji je urednik bio M. Matović. List je izlazio do 15. jula 1941. godine. Krajem avgusta i početkom septembra iste godine, najveći dio mašina i sloga štamparije je prenesen na slobodnu partizansku teritoriju.
Veliki udio tom životu dali su i Muslimani Podgorice, ne samo u vlastitim organizacijama nego i u društvima crnogorske provenijencije. Gotovo nijedno društvo nije bilo bez Muslimana. Njihova obdarenost za muziku, pjesmu i glumu privlačila je pažnju poznatih muzičkih i pozorišnih stvaralaca. Među dirigentima, koji su bili zapaženi, pominju se Ahmedbeg Osmanagić i Said Mujadževió. U drutvu “Branko” bili su Ahmed Kadić, Said Mujadžević, Smail i Mahmut Tuzović, Rifat Toskić. U Zanatlijskom orkestru bili su Ahmet Kadić, Said Mujadžević, Mahmut Tuzović, a u Radničko-pjevačkom društvu Hasan Diglisić. U opštinskoj bleh muzici svirali su braća Jusuf i Šeko Jakupović, Ahmed Kadić, Rifat Toskić. U pozorišnom društvu “Napredak” djelovali su Ahmed Kadić, Said Mujadžević, Mahmut Tuzović. Muslimani su najviše bili angažovani u radničkom kulturno-umjetničkom društvu “Abrašević”. Članovi su bili Omer Abdović,
Hajrudin Abdović, Jusuf-Cufo Alibalić, Ramadan Asović, Abdulah Vodopić, Mustafa Vodopić, Ahmed Kadić, Mahmut-Buto Lekić, Rizo Lukačvić, Šeko i Smajo Ramović, Hajdar Strinić. U omladinskoj bleh muzici bili su Jusuf i Šeko Jakupović, Jusuf-Cufo Osmanagić, Hasan Pokrklić. Vidnu aktivnost u studentskoj zadruzi ‘Samopomoć ispoljavali su Himzo Galičić, Medo Osmanagić, Halid Selhanović, Omer Salagić, Šefket Šabanadžovié, Orle Sabović.
Podgorički Muslimani su imali i svoja društva koja nijesu bila isključivo nacionalnog karaktera. U drutvu “Napredak predsjednik je bio Ibrahim Mujadžević, a dirigenti Hugo Ruevljanin i Aleksa Ivanović uz Ibrahima Mujadževića. Članovi društva bill su Small Bibezić, Šućo Građević, Ćazim Galičić, Alija Diglisić, Mustafa-Cafo Diglisić, Bišo Đurbuzović, Ahmet Đurbuzović, Zizo Đečević, Muharem Đečević, Bećo Kunić, Ahmed Kadić, Redžep Hoskić, Sadik Kerović, Hasan-Cano Krkuljević, Ibrahim Ljumanović, Šaćir Lačević, Said Mujadžević, Osman Marić, Rizo Mušikić, Bećir Praš1jivić, Šefket Seratlić, Rizo Seratlić, Mahmut-Buto Tuzović, Hugo Horvat, Murat Haverić, Bajram Haverić.
U Podgorici je djelovalo i Muslimansko kulturno-prosvjetno drutvo “Gajret”, kao nastavak djelatnosti drutva “Napredak”, predsjednici: Said Mujadžević, Murat Pokrklić, Ibrahim Koristović. Gajret je imao dramsku sekciju, muški hor i tamburšaki orkestar. Dirigenti su bili: Aleksa Ivanović, Milan Vlajin, Said Mujadžević i Milan Čejović, a reditelj Špiro Mugoša. Članovi: Osman Ačković, Sulejman Adžagié, Ibrahim Alivodić, Ćazim Abdović, Hajrudin Abdović, Sućo Alibalić, Ablah Vodopić, Himzo Galičić, Šefket Dibranin, Hamza Delalić, Šerif Džaferadžović, Ahmet Jakupović, Jusuf Jakupović, Smail Koristović, Šukrija Kapić, Ahmed Kadić, Hasan-Cano Krpuljević, Mahmut-Buto Lekić, Teufik-Fiko Lekić, Šaćir Marić, Omer Mujahodžić, Said Mujadžević, Mustafa-Cafo Omerćahić, Said Pašović, Smajo Ramović, Šefket Ramović, Rifat Toskić, Rifat Tuzović, Jusuf-Cufo Tuzović, Sulejman Tuzović, Ćazim Tuzović, Hasan-Cano Tuzović, Sulejman Turković, Hamza Ćerić, Bajram Ćenić, Hasan-Cano Haverić, Fadila Hodžić, Hedždet Šarkić, Ramadan Šarkić, Ziko Šarkić, Slado Šarkić, Mustafa Šarkić, Teufik Šarkić.
Uporedo s osnivanjem kulturnog drutva Čitaonice, muslimanska omladina, zanatlije, trgovci i radnici osnivaju muslimansko zabavno-pjevačko društvo ‘Podgorica”, koje je u svojem sastavu imalo hor i tamburaški orkestar. Aktivnost društva bila je pjevačko-zabavnog karaktera. Zapažena djelatnost društva trajala je gotovo 20 godina. Predsjednik dnuštva bio je Selim Bibezić, a dirigent Ahmed-beg Osmanagić. Članstvo su činili: Hamza Alibalić, Mahmut-Buto Abdić, Muslija Bulić, MahmutButo Abdić, Rizo Diglisić, Selman Đurović, Jakup Kapisazović, Alija i Rizo Lačević, Bajram Ledinić, Murat Lekić, Temo Lukačević, Sadik Maljević
, Muslija Mandić, Sadik Mujakić, Jusuf-Cufo Osmanagić, Mustafa
Salagić, Bajram Seknić, Derviš Selhanović, Husein-Ceno Seratlić, Mustafa
Strinić, Sulelman Hadžimuhović, Rizo Haverić, Selman Cucović, Ibrahim
Ćerić, Rizo Šabanadžović, Bajram Šahović i Osman Šarkić.
Ova društva su često na podgoričkim pozornicama prikazivala pozorišne komade, izvodili horske koncerte i tamburšake priredbe sa narodnim pjevačima. Bilo je i samostalnih priredbi na kojima su učestvova1e sve sekcije ovih društava.
Većina č1anova ku1turno-umjetničkih društava Podgorice učestvovala je u Narodnoos1obodi1ačkoj borbi 1941-1945. Među 150 poginulih, život su dali i Mahmut-Buto Abdić, Omer Abdović, Jusuf-Cufo Alibalić, Himzo Galičić, Halid Kapadžić, Sadik Kerović, Mahmut-Buto Lekić, Teufik-Fiko Lekić, Esad-Esko Muhamedović i Ramadan Šarkić.
HUSEIN CENO TUZOVIĆ

   © šeher - tuzi 2006 | Hosted by: AmaxHost.com | design & programing by: amaxstudio